https://thuviensach.vn

a

https://thuviensach.vn

Mục lục
1. Lời giới thiệu
2. Chương 1 - Bộ não bịp bợm
3. Chương 2 - Bất ổn tâm lí và rối loạn tâm thần
4. Chương 3 - Khả biến thần kinh
5. Chương 4 - Thay đổi cách tư duy về mục tiêu
6. Chương 5 - Thiền định
7. Chương 6 - Không phải vì bạn
8. Chương 7 - Đừng trung thành với quan điểm của bạn
9. Chương 8 - Tương lai không thể đoán định
10. Chương 9 - Chấp nhận rằng bạn là người bình thường
11. Tài liệu tham khảo
12. Chú thích

https://thuviensach.vn

“Bạn không thể thay đổi dòng chảy tự nhiên của cuộc sống...
... nhưng có thể thay đổi cách bạn lí giải chúng.”

Lời giới thiệu
Đ
ôi khi những điều bình thường nhất xung quanh chúng ta lại là
những thứ khó nhận biết nhất. Chúng ta dành không biết bao nhiêu
ngày trôi qua để giết chết bộ não của mình, tự vấn biết bao câu hỏi
lớn lao trong cuộc đời. Việc sống một cuộc sống với nhịp độ hối hả
nhất khiến chúng ta bận tâm quá mức đến việc phải đạt được nhiều
mục tiêu và kì vọng. Chúng ta không ngừng thắc mắc về sự nhàm
chán của cuộc đời. Mặc dù vậy, hành động khao khát tìm hiểu ấy
đôi lúc sẽ cải thiện đáng kể chất lượng cuộc sống của chúng ta.
Bản chất con người vốn là hay suy nghĩ. Chính khả năng đó khiến
chúng ta khác biệt với các giống loài khác. Chúng ta nhận thức
được việc mình suy nghĩ. Thói quen nhận thức ngày càng phát triển
hơn khi chúng ta lớn lên. Chúng ta học hỏi từ cha mẹ. Sau đó đi
học, lên đại học, tìm được công ăn việc làm, đọc thật nhiều sách,
xem cả tá phim ảnh và kết nối với người khác. Mỗi một hoạt động
này vô tình ảnh hưởng đến cách suy nghĩ của chúng ta. Kinh
nghiệm nhận thức định hình thế giới quan của mỗi người. Mọi thứ
mà cá nhân chúng ta trải nghiệm sẽ đi qua bộ lọc của bản thân và
được hợp thức hóa. Rất thực tế. Còn thực tế hơn cả những thứ
chúng ta chưa từng trải qua. Cho dù những điều chúng ta tin có thể
không phải lúc nào cũng đúng.
Khi còn nhỏ, tôi chủ yếu sống cùng ông bà. Bà tôi có những quan
điểm rất khắt khe về nhiều khía cạnh khác nhau trong cuộc sống và
bảo vệ ý kiến của mình cực kì quyết liệt. Bà bảo với tôi rằng những
người sử dụng kem dưỡng da mặt cuối cùng sẽ nhận lấy hàng đống
nếp nhăn sâu hoắm khi còn trẻ tuổi. Bà cũng dặn tôi đừng bao giờ

https://thuviensach.vn

mặc bất kì loại quần áo lót nào không may bằng vải cotton bởi chỉ
có chất liệu đó mới đảm bảo. Bà dạy tôi rửa bát đĩa, sắp xếp quần
áo để hong khô theo một cách nhất định. Tôi còn có thể thao thao
kể ra tiếp nữa.
Gần đây, tôi nhận ra những quan điểm của bà đã ảnh hưởng sâu
sắc đến tôi và tôi cực kì bảo thủ khi ai đó phủ nhận chúng. Tôi đã
cãi nhau với vợ về việc quần áo lót nên may bằng chất liệu gì. Tôi
có cảm giác ghét cay ghét đắng khi lần đầu tiên mua kem chống lão
hóa, bên tai văng vẳng tiếng bà bảo rằng da tôi rồi sẽ sớm trông
giống như cái mông của một con voi.
Tôi bắt đầu đọc các bài báo khoa học về tất cả “sự thật không thể
chối cãi” mà bà đã dạy. Và hóa ra, hầu hết trong số đó hoặc đã lỗi
thời hoặc vốn dĩ là sai. Tôi cảm giác có chút khó chịu trước bằng
chứng cho thấy bản thân đã hiểu sai quá nhiều thứ. Và đặc biệt tổn
thương khi những tài liệu khoa học thô thiển, vô tâm đó phủ nhận
người bà quá cố - người đã truyền dạy cho tôi tri thức tâm huyết
nhất của mình.
Việc tin tưởng những điều chúng ta nghe được từ người mà chúng
ta yêu mến thường dễ dàng hơn rất nhiều. Nếu bạn cũng giống như
tôi, hầu như bạn sẽ chẳng bao giờ chất vấn họ. Bạn không tìm cách
kiểm tra lại những gì bố mình nói về động cơ xe hơi bị trục trặc. Bạn
không phản đối lời mẹ chỉ bảo về cách tổ chức đám cưới. Bạn có sự
thiên vị nhận thức về phía những ai tác động đến tâm trí xúc cảm
của bạn.
Khi đề cập đến việc chấp nhận những điều người ngoài nói, thường
sẽ có hai kiểu người: người nghi ngờ đến tận căn cơ gốc rễ và kiểm
tra tỉ mỉ mỗi một mẩu thông tin họ nghe để đảm bảo rằng nguồn tin
tức đó chính xác; và những người tin tất cả mọi điều họ nghe –
ngay cả khi do kênh Fox News cung cấp. Người ta thường có xu
hướng sẵn sàng tin tưởng thông tin do một chuyên gia, giáo sư, hay
người nổi tiếng đưa ra hơn là từ ai đó mà họ cho là “vô danh tiểu
tốt”.

https://thuviensach.vn

Bất kể thuộc nhóm nào, bạn cũng thường quả quyết cho rằng cách
nghĩ của mình là đúng. Bạn nghĩ ngợi rất nhiều về các thông tin cần
xử lí mỗi ngày, nhưng gần như chẳng bao giờ xem xem mình suy
nghĩ như thế nào. Và làm thế nào để suy nghĩ. Khoảnh khắc đọc
đến câu này, có lẽ huyết áp của bạn sẽ tăng lên một chút và tự nhủ:
“Mình biết suy nghĩ ra sao. Mình có bằng đại học, có công việc tốt.
Đó là bằng chứng cho thấy mình biết cách suy nghĩ như thế nào.”
Chuyện này xảy ra với tất cả chúng ta. Chúng ta xử lí rất nhiều
thông tin. Chấp nhận hoặc bác bỏ chúng. Dù bằng cách nào đi nữa,
nó cũng định hình cách suy nghĩ trong chúng ta. Nhưng điều gì làm
nên suy nghĩ? Tại sao một khái niệm giống nhau lại có thể mang ý
nghĩa hoàn toàn khác nhau đối với hai người? Những khuôn mẫu
niềm tin của mỗi cá nhân đến từ đâu? Do bẩm sinh, di truyền, hay
hình thành từ sự tiếp nhận thúc đẩy của văn hóa và môi trường?
Chúng ta có thể thay đổi niềm tin của mình không? Làm thế nào để
nhận ra niềm tin mù quáng thay vì tự giam mình trong xà lim của lối
tư duy bảo thủ?
Mục đích của cuốn sách này là giúp bạn phát hiện sai sót và định
kiến nhận thức mà bạn đang sống chung với chúng. Tôi không có
quyền dạy bạn suy nghĩ như thế nào nhưng có thể cùng bạn khám
phá “suy nghĩ đúng đắn hơn” thật sự nghĩa là gì, có thể cho bạn
thấy những lùm cây, bụi rậm mà bộ não “đưa đường dẫn lối” bạn
chui vào cũng như chia sẻ một chút về một tinh thần sáng suốt. Tôi
không muốn thuyết phục bạn thay đổi cách suy nghĩ. Tôi chỉ muốn
giúp bạn đạt được nhận thức toàn diện về những niềm tin tuyệt đối
của mình. Hầu hết những thứ tôi thừa nhận là đúng mà không nghi
ngờ gì hóa ra lại không đúng. Tôi đã phạm phải nhiều sai lầm, cãi vã
vô số lần và có những trải nghiệm tồi tệ cho đến khi hiểu được điều
này.
Đó là khi tôi thừa nhận rằng mình không hiểu biết nhiều đến thế. Và
thật sự, ngay cả những thứ tôi biết cũng có thể sai. Để chứng minh
cho phát biểu của mình, đây là một thực tế tôi chấp nhận theo tiềm
thức và nó không ngừng định hướng cuộc sống hiện tại của tôi –
một thế giới như cách tôi nhìn thấy (và không chỉ một mình tôi; điều

https://thuviensach.vn

mà tôi sắp nói đây cũng đúng trong trường hợp của bạn, và trong
trường hợp của bảy tỉ linh hồn khác).
Một cách mặc định, mỗi cá nhân đều nhận thức rằng hết thảy mọi
thứ từ mặt trời cho đến những quỹ đạo trong thái dương hệ đều
quay xung quanh họ. Mọi người cảm thấy và cho rằng họ chính là
phần cơ thể bằng xương bằng thịt quan trọng nhất từ trước đến
nay.
Niềm tin này hợp lí khi xét đến việc chúng ta suốt ngày chỉ sống
trong đầu óc của chính mình, và mọi trải nghiệm có được từ khi sinh
ra đến lúc chết đi đều tập trung xem chúng ta là nhân vật chính. Mọi
thứ chúng ta trải nghiệm đều hướng về chính chúng ta.
Có lẽ bạn cho rằng mình là một người suy nghĩ cởi mở, phóng
khoáng nhưng trên thực tế, sự không ý thức bắt rễ trong tư tưởng
tự xem mình là trung tâm tạo cho bạn “tầm nhìn trong đường hầm”1
hạn hẹp. Tôi không nói bạn ích kỉ. Hay ngốc nghếch. Hay cả hai.
Bạn không phải như thế. Tôi chỉ muốn minh họa một vấn đề còn
phổ biến hơn cả fan hâm hộ của Giáo hoàng Phanxico. Tôi cũng
mắc phải tầm nhìn hạn chế và trong nhiều khía cạnh cuộc sống, tôi
chắc chắn rằng mình vẫn chỉ nhìn thấy cái trước mắt. Biết được
điều này, tôi sẽ là người cuối cùng cười nhạo bất cứ ai vừa mới trải
qua khoảnh khắc “thức tỉnh” khi đọc những dòng vừa rồi của tôi. Tôi
có mặt ở đây để giúp bạn từ từ thay đổi hoặc nâng màn mây nhận
thức đang che phủ đôi mắt. Để lại phía sau thế giới quan cứng
nhắc, vị kỉ có thể giúp bạn dễ dàng chấp nhận hơn, phóng khoáng
hơn với thế giới này, bớt căng thẳng và thật sự thích nghi tốt với
cuộc sống.
1

Tunnel vision: tầm nhìn hạn chế, chỉ thấy những cái trước mắt.

Để tôi nói cho bạn nghe một nhận định sáo rỗng về nhận thức:
Người càng có học vấn cao thì càng có nhiều nguy cơ rơi vào tình
trạng suy nghĩ thái quá. Người thông minh có thể nảy ra lí do thông
minh và cách lí giải trừu tượng. Họ “lạc lối” trong quá khứ hoặc

https://thuviensach.vn

tương lai thay vì tập trung chú ý vào sự việc đang xảy ra ngay lúc
này. Và dĩ nhiên, họ bị thuyết phục bởi sự đúng đắn của mình.
Nếu bạn nghĩ: “Thật may là mình không thông minh đến thế” hay
“Tôi thông minh và ý kiến này thật xúc phạm” thì đúng là bạn đã rơi
vào cái bẫy niềm tin của chính mình. Bạn bị cuốn vào cuộc độc
thoại đang diễn ra trong đầu phản ánh sự đảm bảo về mặt nhận
thức. Hãy ngừng đọc trong giây lát. Bạn đang suy nghĩ về cái gì
vậy? Trong đầu óc bạn đang nói gì? Bất kể phản ứng trong thâm
tâm là gì đi nữa, đó cũng là yếu tố định hình nên “tầm nhìn trong
đường hầm” của bạn.
Khi nói đến việc “làm thế nào để suy nghĩ chín chắn hơn”, tôi thật sự
không có ý áp dụng một mô hình tư duy hoàn toàn mới. Tôi muốn
nghiên cứu cách theo dõi và kiểm soát những gì bạn nghĩ. Ý thức
về điều làm bạn chú ý và những ý nghĩa bạn quan tâm. Tập trung
vào quá nhiều thứ, mâu thuẫn về cách giải thích, không nhận thức
kiểu tư duy của bản thân sẽ khiến cuộc sống khi trưởng thành của
bạn trở nên quay cuồng bận rộn.
Đó chính là ý nghĩa thật sự của việc đổi mới thói quen tư duy. Làm
thế nào để chuyển đổi nhận thức mặc định, cố chấp, vị kỉ về thế giới
của bạn sang ý thức phổ quát cởi mở hơn, ít vị kỉ hơn.
Nhận thức phổ quát ấy bắt đầu từ chỗ bạn chấp nhận rằng bản thân
mình thật sự không phải là “cái rốn” của vũ trụ và bạn không hiểu
biết nhiều như bạn nghĩ. Tôi xin hứa, những khẳng định táo bạo này
sẽ trở nên dễ hiểu cho đến lúc bạn đọc xong cuốn sách.
Còn bây giờ, hãy xem xét cuộc đời bình thường của một người
trưởng thành, biết rằng cuộc sống này không phải được dệt nên từ
những ý tưởng táo bạo, cuộc phiêu lưu dữ dội và những đỉnh cao
bất ngờ, mà đa phần là bằng lề thói hằng ngày, nỗi buồn tẻ chán
ngắt lẫn những điều có thể biết trước được.
Bất kể bạn đang làm nghề gì, rốt cuộc nó cũng sẽ trở nên nhàm
chán đơn điệu. Một nhân viên kế toán hay người hướng dẫn chèo
thuyền băng ghềnh vượt thác trên sông đều có thể trải qua cảm giác

https://thuviensach.vn

“thế tục” như nhau. Thức dậy vào buổi sáng, đều đặn đi qua ngày
làm việc dài từ 8 đến 10 tiếng. Không quan trọng họ nhận được bao
nhiêu tiếng cổ vũ reo hò, có những khoảnh khắc cực kì ngoạn mục
cùng đội nhóm xuôi theo dòng nước dữ dội, hay ngoan ngoãn gõ
những con số trên máy tính với nửa tiếng nghỉ trưa; họ vẫn sẽ cảm
thấy căng thẳng hoặc/và nhẹ nhõm hơn khi hoàn thành những việc
lặt vặt. Công việc có thể khác nhau, nhưng trải nghiệm khi có việc
làm thì giống nhau. Một người nhảy lên chiếc xe Volkswagen đậm
chất hippie trong khi người khác leo lên chiếc xe Volvo an toàn, thiết
thực và có động cơ nhiên liệu kép. Họ đều trở về nhà để thưởng
thức bữa tối ngon miệng, giết thời gian bằng những chương trình ti
vi vô nghĩa trong vài tiếng đồng hồ, rồi đi ngủ sớm bởi vì… vâng, vì
họ thừa biết ngày mai sẽ có những sự kiện gì liên quan đến mình.
Trong lúc lái xe về nhà, họ nghe vài bản nhạc hot trên radio, đều
đều bắt nhịp với giai điệu của tay lái thì lại sực nhớ ra là chẳng còn
tí thức ăn nào kể từ khi vợ mình về thăm mẹ. Lầm bầm bực dọc về
nỗi mệt mỏi của bản thân và sự thiếu chu đáo của người vợ, hai
nhân vật chính trong câu chuyện đổi đường đi đến một tiệm thức ăn
nhanh. Đường sá thật kinh khủng vì đang giờ cao điểm. “Tại sao
mấy cái người này không tìm được việc nào tử tế hơn việc ngáng
đường mình đến Taco-Bell tìm cái gì bỏ bụng?”. Cả người nhân viên
kế toán lẫn anh hướng dẫn chèo thuyền vượt thác của chúng ta đều
nghĩ thế.
Cuối cùng, họ đến được nhà hàng thức ăn nhanh chỉ để nhìn thấy
cảnh tượng chen chúc còn hơn trên đường phố, bởi vì hết thảy
những con người bận rộn với công việc và có vợ đang về thăm mẹ
đều đang cố gắng kiếm cái gì đó để xoa dịu cơn đói. “Tại sao? Tại
sao lại lúc này, tại sao lại là lúc mình đang muốn ăn?” – hai nhân vật
chính trong câu chuyện cằn nhằn.
Nhà hàng ồn ào kinh khủng và họ thuê những nhân viên chậm chạp
hơn rùa bò. Thực đơn giờ có vẻ lộn xộn, và thật không may, bạn
không phải là người duy nhất bị nhầm lẫn. Nhiều người xếp hàng
đứng trước bạn cũng đang bàn cãi nên chọn món gì: gà kiểu châu Á
với nửa giá, hay sườn heo nguyên giá nhưng khẩu phần gấp đôi?

https://thuviensach.vn

Tại sao bạn lại phải xếp hàng chung với những người mỏi mệt và
lộn xộn khác? Hàng người xếp hàng đợi dài dằng dặc đến phát điên
lên. Chắc là nên đi đến chỗ khác. Nhưng ai dám đảm bảo hàng chờ
ở nơi đó sẽ ngắn hơn ở đây? Còn nữa, có thể họ không có món gà
châu Á giảm giá một nửa. Do đó bạn quyết định chờ đợi, suy nghĩ
xem mình nên trút cơn giận này lên ai: nhân viên thu ngân – người
làm việc quá tải hơn bạn và có công việc vô nghĩa mà bạn thậm chí
không thể hình dung nổi; hay cái người đang ngập ngừng chỉ ngón
tay múp míp của mình vào món thịt heo trong khi lại gọi món gà cứ
như thể nó bổ dưỡng hơn vậy?
Bạn bắt đầu có những suy nghĩ tồi tệ để làm khuây khỏa nỗi chán
chường của mình.
Vài phút sau đó dài như cả đời người trên trái đất thì đến lượt bạn
gọi thức ăn – gà nướng kiểu châu Á. Bạn lựa chọn nhanh chóng
hơn bạn tưởng vì năng lượng đã tụt dốc trầm trọng, rồi thờ ơ nói với
người tính tiền: “Cảm ơn, ngày tốt lành nhé”. Người đó ném cho bạn
cái nhìn mang ý hỏi: “Ông đang giỡn tôi đó hả?” làm bạn hối hận vì
đã cố ép mình lịch sự nhã nhặn và vội vội vàng vàng đi ra bãi giữ xe
dơ bẩn. Việc quay lại với luồng giao thông giờ cao điểm khiến bạn
thầm hi vọng mình tan biến ngay lúc này vì đã phí cả cuộc đời trong
cái nhà hàng thức ăn nhanh đó. “Không, mình không ăn may như
thế… Không phải trong cái thành phố chết tiệt này. Không phải ở
đây”.
Bạn về nhà. Ngôi nhà trống không và bát đĩa chưa rửa. Bạn lầm
bầm lấy một chiếc nĩa và ăn luôn món gà trong hộp trong lúc xem
vài chương trình ti vi ầm ĩ. Có vài lúc hài hước nhưng đa phần là
chán ngắt và ngớ ngẩn. Và thức ăn cũng không ngon. Giờ đã trễ rồi.
Bạn đi đánh răng, ngẫm nghĩ xem ngày hôm nay vô nghĩa như thế
nào rồi leo lên giường chỉ để thức giấc vào sáu giờ sáng hôm sau
và lại lặp lại một ngày vô vị y như thế.
Chao ôi, viết về một ngày thường nhật còn tồi tệ hơn việc sống cái
ngày ấy. Ngày qua ngày, tháng qua tháng, người ta vượt qua
chướng ngại này. Tất cả chúng ta đều như thế. Mọi thứ rốt cuộc sẽ
trở thành thói quen. Bất kể là diễn viên hạng A hay người trông nom

https://thuviensach.vn

nhà cửa, sự buồn tẻ đơn điệu của hành động lặp đi lặp lại rồi sẽ đến
với bạn. Các lề thói đơn điệu sẽ xâm nhập vào cuộc sống của bạn
khi bạn già đi. Bất kì ai từng có một công việc đều thấu hiểu điều tôi
đang nói.
Tôi biết bạn đang ao ước được nghe nói là những giây phút ấy
không nhất thiết phải tẻ ngắt như thế và có một giải pháp thần kì để
giảm bớt sự đều đều đơn điệu của chúng. Không. Thành thật xin lỗi.
Tôi sẽ không nói dối – nhiều phần việc trong cuộc sống của chúng
ta vốn đã được định sẵn là ngớ ngẩn và nhàm chán. Tôi biết các
phương tiện truyền thông xã hội muốn thuyết phục bạn về sự thật
hoàn toàn khác. Đừng tin nó. Cuộc sống của chúng ta không phải
chỉ được xây dựng bằng những đỉnh cao vô hạn. Nhưng điểm mấu
chốt trong bài trình bày của tôi về sự đơn điệu thường nhật là cho
bạn thấy một cách tiếp cận khác đi hơn là con đường thoát li chúng.
Giải pháp sau gần như bất khả thi, bởi vì ngay cả công việc lí thú
nhất trên đời cũng trở nên nhàm chán sau một thời gian. Người xinh
đẹp nhất trên Trái Đất này cũng thế…
Bạn không thể thay đổi dòng chảy tự nhiên của cuộc sống nhưng có
thể thay đổi cách bạn lí giải chúng.
Những lúc xếp hàng dài lê thê vào giờ cao điểm là lúc bạn phải ý
thức rất rõ về suy nghĩ của mình. Bạn không thể thay đổi hoàn cảnh
nhưng có thể thay đổi suy nghĩ về nó. Bạn nên làm như vậy bởi các
sự kiện này đầu độc bạn qua từng ngày đúng theo nghĩa đen nếu
bạn để mặc chúng làm vậy. Bạn có thể nghĩ mỗi lần tắc đường, mỗi
lần nhồi nhét xếp hàng là một âm mưu mà cả thế giới đang quấy rầy
bạn. Bạn có thể vận những sự việc thường ngày vào bản thân
mình. Thật dễ dàng để làm như vậy bởi vì có một lực hút suy nghĩ
“thâm căn cố đế” rằng bạn là trung tâm của vũ trụ. Bạn có thể cho
rằng các sự kiện kia đơn thuần đang cản trở bạn nhanh chóng mua
thức ăn ở cửa hàng, thậm chí khiến bạn càng mệt mỏi và ngăn
không cho bạn về nhà sớm hơn. Bạn có quyền nghĩ là người ta biết
rằng họ đang ngáng đường của bạn và cố tình làm thế. Họ la hét và
chọn món một cách chậm chạp chỉ để trêu tức bạn mà thôi.

https://thuviensach.vn

Bạn có thể phẫn nộ trước miếng sườn heo to tướng mà anh chàng
kia đang “xơi tái”, thọc những ngón tay bóng dầu mỡ vào sâu trong
thịt, xé ra đến tận xương và nhai nhóp nhép rõ to, trong lúc hoàn
toàn không đếm xỉa đến bạn vẫn đang đứng xếp hàng với cái bụng
đói meo. “Làm sao hắn dám ăn trước mặt mình với vẻ thỏa mãn
trong khi mình còn đang đói? Chắc chắn hắn cố tình làm thế để
khoe mẽ. Cái đồ tham ăn.” Khi anh ta ăn xong, bạn nhìn anh ta lặc
lè đi ra ngoài, leo lên chiếc mô tô quá khổ và xì khói khi khởi động
động cơ. Bạn nhìn theo anh ta rời khỏi, lắc đầu phản đối thói quen
tiêu xài đó. Đúng là cái xe đáng ghét của một gã ích kỉ nhất, vô tâm
nhất với môi trường. Thật là kiểu sống vô dụng, thiếu suy nghĩ…
Nhân tiện, hai đoạn văn cuối cùng chính là ví dụ về cách suy nghĩ
chắc chắn sẽ khiến bạn cảm thấy đau khổ và đáng thương hơn
nữa. Kiểu suy nghĩ vị kỉ ấy làm cho nhiều người thất vọng và hoàn
toàn chán ghét cuộc đời. Tuy nhiên, mỗi ngày bạn có thể chọn suy
nghĩ theo hướng đó trong hàng người đợi mua thức ăn nhanh hay
bất cứ nơi nào khác. Đó là quyết định của bạn.
Nhưng bạn cũng có thể chọn cách suy nghĩ khác đi.
Nếu bạn vừa mới nhận ra bản thân mình trong đoạn giới thiệu này,
đừng lo lắng. Mỗi người trong chúng ta thỉnh thoảng đều suy nghĩ
như vậy. Đó là dạng suy nghĩ vô thức. Đó là biểu hiện của nhận
thức về sự buồn chán, thất vọng và cảm giác vô nghĩa. Những ý
nghĩ hung hăng như những người ở trên làm dịu bớt chút ít sự thất
vọng của chúng ta. Nhưng chúng lại tạo ra một loại thất vọng khác.
Đó là nỗi bực dọc khi cuộc sống không tuân theo yêu cầu vị kỉ của
bản thân chúng ta.
Vậy, giải pháp là gì?
Thay đổi quan điểm. Bạn có thể suy nghĩ giống như tôi đã miêu tả ở
trên. Tuy nhiên, bạn cũng có thể chọn cách nhìn nhận khác đi.
Trước hết, bạn phải chấp nhận rằng bạn thật sự cảm thấy bản thân
mình là “cái rốn” của vũ trụ, nhưng lựa chọn nhìn nhận điều đó
không đúng. Việc này thật khó khăn và không phải lúc nào bạn cũng
sẽ thành công trong việc chuyển đổi nhận thức, nhưng “có công mài

https://thuviensach.vn

sắt, có ngày nên kim”. Chẳng hạn, bạn có thể chọn cách nghĩ rằng
những người xếp hàng phía trước cố tình phá hỏng giờ phút “tự do”
hiếm hoi của bạn. Hoặc bạn có thể chọn cách nghĩ là hầu hết những
người kia chỉ vừa mới kết thúc một ngày làm việc dài lê thê và kiệt
sức; họ xếp hàng mua thức ăn nhanh vì bắt buộc chứ không phải
do chọn lựa. Họ không đủ tiền để mua ở một nơi đắt đỏ hơn. Bạn
thì, mặt khác, đến đây bởi vì nó gần. Hay người đàn ông to béo
đang nhai nhóp nhép miếng sườn heo ấy có lẽ đã không được ăn
nó cả một năm rồi, và đó là món khoái khẩu đặc biệt của anh ta.
Bạn có thể chọn cách nhìn nhận rằng mọi người khác đang đứng
đợi xếp hàng hoặc ùn tắc giao thông cảm thấy giống y như bạn. Họ
cũng muốn nhanh chóng về nhà giống bạn. Người phụ nữ thu ngân
kia bất lịch sự không phải để khiến cho một ngày của bạn thậm chí
còn tồi tệ hơn; chỉ là cô ấy quá mệt nhọc sau ca làm 12 tiếng ở một
nơi mà tất cả những gì cô phải làm là ứng phó với tiền bạc và sự
thiếu kiên nhẫn của người khác.
Thay đổi sang cách nghĩ này không hề dễ dàng và chưa bao giờ dễ
dàng. Bất kể bạn luyện tập cách suy nghĩ giàu lòng trắc ẩn hơn và
không xem mình là trung tâm của vũ trụ nhiều bao nhiêu, thỉnh
thoảng, bạn vẫn sẽ rơi vào tình trạng thiếu kiên nhẫn. Đừng chán
ghét bản thân vì điều đó. Chỉ cần bạn chắc chắn ý thức được những
lựa chọn tư duy của mình. Hãy biết rằng bạn có thể suy nghĩ theo
hướng giàu lòng yêu thương hoặc tự cao tự đại. Cố gắng nhìn nhận
một cách nhân ái thường xuyên nhất có thể. Có những ngày bạn
không thể làm được, trong khi những ngày khác bạn lại không muốn
nghĩ như thế.
Tuy nhiên, một khi bạn trải qua cảm giác có thể suy nghĩ một cách
bao dung và tràn đầy yêu thương khi đối mặt với những khó khăn
thường nhật như thế nào, bạn sẽ không muốn vướng vào những tư
tưởng vô nghĩa kia chút nào nữa. Nó mang lại cho bạn cảm giác
thân thuộc. Rằng bạn không hề cô đơn trong nỗi bất hạnh của mình.
Những người khác cũng đang chịu đựng y như bạn – hay thậm chí
còn tồi tệ hơn. Điều quan trọng không phải là tìm thấy sự dễ chịu
trong nỗi đau của người khác mà là xoa dịu cảm giác khổ sở của

https://thuviensach.vn

bạn bằng cách nghĩ rằng bạn không đơn độc. Nếu dũng cảm, bạn
cũng có thể thử an ủi sự bất hạnh của người khác. Việc đó thậm chí
còn mang đến cho bạn cảm giác toại nguyện hơn. Nói điều gì đó vui
vui trong lúc đang chờ đợi xếp hàng, tán thưởng nhân viên thu
ngân, hay trò chuyện với một người lạ mà bạn hi vọng rằng họ sẽ
ngon miệng với bữa ăn của mình. Đừng trông đợi hồi đáp điều gì.
Đơn giản là hãy giải phóng nỗi thất vọng của bản thân theo một con
đường tích cực và tạo dựng mối quan hệ với những người khác.
Có khi người đàn ông hối hả đứng trước bạn đang mang món ăn
yêu thích về cho bà mẹ bị ốm rất nặng của mình. Có lẽ người phụ
nữ thu ngân làm việc gấp đôi để nuôi nấng ba đứa con nhỏ của cô.
Có thể bạn không bao giờ biết được động lực nào khiến cho những
người ấy phải vội vàng đến vậy. Nhưng có một điều chắc chắn – họ
không làm như thế để khiến bạn khó chịu. Nếu bạn cho rằng công
bằng là chuyện hiển nhiên, trái tim bạn sẽ không còn chỗ cho lòng
trắc ẩn.
Một vấn đề “quỷ quyệt” của nhận thức chính là bạn tập trung sức
mạnh ở nơi nào thì nơi đó sẽ khiến bạn kém chắc chắn. Ví dụ, nếu
bạn đặt quá nhiều suy nghĩ và những kì vọng tiêu cực, bạn sẽ
không ngừng sợ hãi xảy ra bi kịch và hậu quả không may. Nếu dồn
hết tâm trí vào tiền bạc, bạn sẽ không bao giờ thấy đủ. Nếu bạn
khao khát có người yêu, ngày tháng dường như còn dằng dặc hơn
khi bạn chẳng có một ai bên cạnh. Bất kể thứ gì làm bạn bận tâm
quá nhiều cũng sẽ “ăn mòn” cuộc đời bạn.
Tôi biết rằng bạn biết chuyện này và tôi chẳng nói bất kì điều gì mới
mẻ. Nhưng bạn có nhận thức về nó mỗi ngày không? Bạn có ý thức
được tại sao mình sợ hãi, giả sử khi già đi? Hoặc vì sao bạn quá
“thắt lưng buộc bụng” với tiền bạc? Hay căng thẳng khi ai đó cản
bạn lại để hỏi một câu hỏi đơn giản? Hầu hết những lần đó bạn đều
không ý thức được thứ gì điều khiển suy nghĩ của mình. Năng lực
nhận thức của bạn trở thành thói quen nhận thức. Chúng trở thành
một thiết lập mặc định trong suy nghĩ.
Ngày nay, những thiết lập ấy liên quan rất nhiều đến nỗi ám ảnh về
sự tự nhận thức, tiền bạc, quan điểm và chủ nghĩa cá nhân. Chớ

https://thuviensach.vn

hiểu lầm ý tôi, đó là những thứ quan trọng nhưng chúng có thể giam
cầm bạn trong lối suy nghĩ phiến diện, gây nản lòng và tự đầu độc
chính mình.
Bạn không bắt buộc phải từ bỏ ước muốn có nhiều tiền hơn, xinh
đẹp hơn hay có được những ngày suôn sẻ hơn để quan tâm đến
người khác và các vấn đề bạn gặp khó khăn chung với họ. Bạn sẽ
không trở nên xinh đẹp, khỏe mạnh hoặc nhanh nhẹn hơn nếu đồng
tình với cảm giác tự thấy mình quan trọng của người khác chỉ để
khẳng định tầm quan trọng của bản thân bạn.
Năng lực ý thức thật sự đến từ sự rèn luyện, quan tâm và lòng trắc
ẩn. Khía cạnh đối lập lại với “sức mạnh nhận thức” của bạn là sự vô
ý thức, tự yêu bản thân và niềm tin cố chấp rằng vũ trụ chỉ muốn
làm tổn thương bạn.
Bạn có thể phản đối những gì tôi nói trong phần giới thiệu này hoặc
chấp nhận chúng. Việc đó tùy thuộc vào bạn. Bạn có quyền chọn
cách phớt lờ sự nhàm chán, vô vị của cuộc sống nhưng chúng sẽ ở
xung quanh bạn cho dù bạn có lựa chọn chú ý đến chúng hay
không. Nhận thức không làm bạn tốn kém điều gì cả nhưng đó có
thể là câu trả lời cho rất nhiều câu hỏi trong cuộc sống. Việc thay đổi
thói quen tư duy của bạn sẽ không làm đổi thay thế giới nhưng dù
sao đi nữa, tốt hơn là bạn nên chấp nhận và học cách cảm thấy dễ
chịu về nó.I

https://thuviensach.vn

Chương 1Bộ não bịp bợm
Dựa trên kinh nghiệm và giá trị khác nhau, người ta sẽ có câu trả lời
khác nhau cho cùng một câu hỏi và không có đáp án nào trong số
đó tốt hơn hay tệ hơn cái nào.
Ý
tưởng thay đổi suy nghĩ mà tôi trình bày trong phần giới thiệu nghe
có vẻ là việc rất dễ dàng thực hiện. Tuy nhiên trên thực tế, nó khó
khăn hơn chúng ta tưởng. Tại sao ư? Bởi đó là một vấn đề khác mà
loài người ưa nghĩ ngợi chúng ta không ý thức được. Cụ thể là
trong đa số trường hợp, hành động của chúng ta không phải do suy
nghĩ chi phối mà do cảm xúc.
Theo lí thuyết của Thiền học, có hai loại trí tuệ tồn tại trong ta: trí tuệ
suy nghĩ (thinking mind) và trí tuệ quan sát (observing mind). Loại
thứ nhất chính là tiếng nói không ngớt ba hoa trong đầu bạn mà
ngay cả khi bạn quyết định bắt nó im lặng, nó vẫn phát ra những
hình ảnh và ý nghĩ: “Ê, im mồm hả? Tôi á? Cậu nói thật đó hả? Cậu
biết là không có cái suy nghĩ nào câm như hến được mà…” Trí tuệ
suy nghĩ không bao giờ ngủ: nó huyên thuyên với bạn khi bạn đứng
xếp hàng (còn loại chuyện tán gẫu là gì thì tùy thuộc vào bạn),
chuẩn bị đi ngủ, thậm chí đôi khi cả trong giấc ngủ. Bạn đã bao giờ
nhận ra điều đó chưa? Cảnh báo tiết lộ một chút, bạn sẽ làm được
việc này bằng trí tuệ quan sát của mình.
a
Trí tuệ quan sát là thứ bạn nên sử dụng để theo dõi suy nghĩ và
hành động của mình. Thật không may, người ta không quá thường
xuyên dùng đến nó. Ngay cả khi dùng đến thì cũng không phải là
hành động thật sự có ý thức. Tôi thích gọi trí tuệ quan sát là sự
đánh giá sáng suốt hay đầu óc tỉnh táo hơn. Khi ai đó hét lên với
bạn rằng: “Cậu đang nghĩ cái gì vậy? Cậu không được tỉnh táo!”,

https://thuviensach.vn

người đó thật sự muốn nói rằng: “Này! Làm ơn lấy cái trí óc quan
sát ra để kiểm tra bộ não suy nghĩ của bạn đi, nó đang hỗn loạn lên
đấy!”
Khi trí tuệ suy nghĩ thoát khỏi tầm kiểm soát, trí tuệ quan sát không
thể tác động được gì nhiều. Bạn đã bao giờ nhờ ai đó giúp giải tỏa
cơn giận dữ của mình chưa? “Tôi có thể làm gì để ngăn không cho
bản thân cảm thấy tức giận?”
Câu trả lời chính là bạn không thể ngăn được. Một khi suy nghĩ
“tháo cũi sổ lồng”, con ngựa ấy sẽ chạy mất. Những gì bạn làm
được không liên quan đến cảm xúc của bạn. Thiền học dạy rằng
thay vì tự nói với bản thân “Tôi tức giận”, hãy nói “Tôi cảm thấy tức
giận.” Bạn không phải là con người do sự giận dữ tạo ra. Bạn chỉ bị
cảm xúc đó hủy hoại. Chuyển đổi được suy nghĩ nho nhỏ này, bạn
sẽ tự giải phóng bản thân khỏi cảm giác khó chịu.
Tại sao việc thay đổi ý nghĩ lại khó khăn đến như vậy? Vì chúng liên
quan đến cảm xúc. Cảm xúc của chúng ta vô cùng mãnh liệt. Tôi có
thể khẳng định rằng nó còn mạnh mẽ hơn cả suy nghĩ. Mỗi người
chúng ta, ngay cả những ai tuyên bố rằng mình là người lí trí, logic
và có thế mạnh về não trái hay tương tự cũng thế. Tại sao vậy? Bởi
vì đó là cách mà hệ sinh học của ta đã được lập trìnhII.
Bộ não con người ban đầu bao gồm phần cuống não. Bộ phận cơ
thể nhỏ nhắn trông giống như con ốc sên ấy nằm trên tủy sống và
chịu trách nhiệm cho hoạt động trao đổi chất của các cơ quan. Nó
cũng kiểm soát những chuyển động và phản ứng khác nhau. Hàng
trăm ngàn năm sau đó, bộ não nguyên thủy nhỏ bé được mở rộng
với nhiều trung tâm cảm xúc. Hàng chục ngàn năm sau khi trung
tâm xúc cảm phát triển, vỏ não ngoài, bộ óc tư duy tiến hóa lên đến
đỉnh điểm của chúng.
Tôi không muốn đi sâu vào chi tiết tâm lí học thần kinh về cấu trúc
não bộ. Mục đích của tôi khi trình bày quá trình tiến hóa của não là
cho thấy trí tuệ cảm xúc già dặn hơn trí tuệ tư duy cả hàng triệu
năm. Do đó, phản ứng theo xúc cảm hằn sâu trong bản chất tự
nhiên của chúng ta hơn phản ứng lí trí. Nói cách khác, trung khu

https://thuviensach.vn

cảm xúc có tác động mạnh mẽ lên trí tuệ tư duy. (Goleman, Daniel.
Emotional Intelligence (tạm dịch: Trí tuệ cảm xúc), tr.10-12).
Não bộ điều khiển cảm xúc hồi đáp nhanh chóng hơn rất nhiều.
Trong khi bộ não tư duy thoải mái phân tích tình huống thì phần não
kia đã phản ứng lại hoàn cảnh đó rồi. Tôi nói là phản ứng, chứ
không phải giải quyết. Thường thường, sự đáp trả cảm tính mau lẹ
hay khiến chúng ta gặp nhiều rắc rối, chí ít là trong trường hợp
những vấn đề hiện đại liên quan đến nhận thức. Nhưng khi gặp phải
vấn đề sống còn, não bộ cảm xúc có thể cực kì hữu dụng.
Vào buổi bình minh của loài người, trí tuệ phản ứng theo cảm xúc
vô cùng cần thiết cho sự sinh tồn. Đó là phần não bộ phải quyết
định xem xung quanh có nguy hiểm nào không và loại phản ứng
nào được thực hiện. Nếu quay trở lại thời điểm ấy mà bạn lệ thuộc
vào lí trí, thong thả phân tích tình hình thì có thể bạn đã ra đi vĩnh
viễn trước khi kịp đưa ra kết luận.
Một đặc trưng điển hình khác của trí tuệ cảm xúc là cảm giác mạnh
mẽ tin chắc rằng quyết định được đưa ra là đúng đắn.
Nếu không có sự chắc chắn, bộ não sẽ không gửi tín hiệu cảnh báo
đến tất cả dây thần kinh trong hệ thống cơ thể nhằm giúp bạn thực
hiện phản ứng “chiến đấu hoặc bỏ chạy” (fight-or-flight) để sinh tồn.
Vì vậy, niềm tin về mặt cảm xúc xuất hiện rất sớm, thậm chí trước
khi bộ não tư duy nắm bắt được chuyện gì đang xảy ra. Khi bạn bị
tê liệt suy nghĩ mà cố tìm ra lí do hợp lí cho việc bạn đã thốt ra câu
nói khó nghe với mẹ và câu trả lời duy nhất có thể nảy ra là: “Chẳng
biết nữa”, đúng rồi đấy. Bạn không biết. Bạn chỉ cảm thấy như thế
thôi.
Thực tế là xã hội đã phát triển và biến đổi các quy chuẩn nhanh hơn
tốc độ mà sự tiến hóa có thể theo kịp. Ở một số khía cạnh, chúng ta
vẫn là những người “ăn lông ở lỗ”, đưa ra phản ứng cảm tính trước
các vấn đề của thời đại ngày nay như cách chúng ta đã làm khi
những cuộc tấn công của trâu bò còn là vấn đề thật sự đáng quan
tâm. Hiện nay, hầu hết những thứ làm chúng ta sợ hãi và đáp trả

https://thuviensach.vn

theo cách thức ban sơ không còn đe dọa sự sống còn của chúng ta
nữa.
Paul Ekman - nhà tâm lí học người Mỹ đã khám phá ra mối quan hệ
giữa cảm xúc và những người có tài bắt chước. Đồng thời, ông phát
hiện rằng cường độ dữ dội, mãnh liệt của một cảm xúc không kéo
dài quá vài giây. Chẳng hạn, khi bạn giận dữ đến mức có thể đập
tan bức tường đá, bạn nên nhanh chóng làm ngay bởi chỉ vài giây
sau cơn tức giận bốc đồng ấy...